تاریخ پزشکی خلیج فارس

 

قاجاریه

 

حملة ناپلئون به مصر، انقلاب فرانسه و تهدید ناپلئون جهت تسخیر هند باعث گردید تا انگلیسی ها با پی بردن به اهمیت خلیج فارس، نفوذ خود را در این خلیج بیشتر نمایند. با توجه به امتیازاتی که انگلیسی ها در طول قرون 17 و 18 از پادشاهان قدرتمند و حکام محلی برای خود بدست آورده بودند و با توجه به اطلاعاتی که کسب کرده بودند آنها به آسانی می توانستند سلطه سیاسی و نظامی خود را در منطقة خلیج فارس در قرن های 19 و 20 مستقر نمایند (95).

تقریباً در اواخر دورة هفت ساله جنگ ایران و عثمانی « یعنی از سال 1763 به بعد» دیگر فعالیت انگلیسی ها در خلیج فارس منحصراً جنبة تجارتی نداشت بلکه حتی المقدور از صورت تجارتی آن کاسته و به جنبه های سیاسی آن افزوده می شد. اگر چه اینگونه اقدامات سیاسی در ابتدا بخاطر حمایت از تجارت انگستان صورت می گرفت، ولی بزودی از این جنبه نیز عدول پیدا کرده و متوجه تأسیس و نگهداری یک منطقة نفوذ سیاسی در ایران می گردد تا بدینسان نه تنها منافع انگلیس در خلیج فارس تأمین شود بلکه حتی المقدور موجودیت و منافع بریتانیا در هند نیز مرعی گردد(96).

بدین صورت در دوران قاجاریه، بندر بوشهر، بعنوان یکی از مراکز بسیار مهم تجاری، فرهنگی و سیاسی برای تجلی دکترین سیاسی انگلیس درآمد و این بندر تا اواسط قرن بیستم مرکزثقل امور سیاسی خلیج فارس بشمار می آمده است (96).

بصورت کلی، نفوذ بریتانیا در خلیج فارس که از سال 1882 شروع شد تا سال 1947 تداوم  یافت، بوشهر که محل استقرار نماینده سیاسی مقیم انگلیس بود به گفتة دنیس رایت همچون یک ساتراپ یا نایب السلطنه از جانب دولت بریتانیا در منطقة خلیج فارس عمل می کرد و نمایندة مقیم انگلیس همچون «سلطان بی تاج وتخت انگلیس » قلمداد می شد.

تأسیس مدرسة سعادت مظفری ( 1317هـ . ق)، انتشار روزنامة مظفری، استقرار هیئت های سیاسی و تبشیری، وجود دفاتر گمرکی و بانکی، همه حکایت از اهمیت این بندر تا قبل از اتصال راه آهن سراسری به خرمشهر دارد. بوشهر مرکز حکمرانی بنادر بوده و نه تنها مرکز نمایندگی بریتانیا در خلیج فارس در همین شهر قرار داشته است بلکه اکثر دول بزرگ دنیا در این بندر، دفتر نمایندگی داشته اند، تجار بزرگ در آنجا فعالیت تجاری انجام می داده اند و دروازة جنوبی ایران برای تبادل افکار سیاسی و مناسبات فرهنگی بود. همچنین بندر بوشهر نقش بسیار حائز اهمیتی در آشنایی ایرانیان با طب پیشرفتة غربی در دوران قاجاریه بعهده داشت زیرا با حضور نمایندگی های سیاسی کشورهای اروپایی در ایران و فعالیت های سیاسی و تجارتی آنها، پزشکان سیاسی وابسته شان نیز در این شهر به طبابت مشغول  بودند که این خود نقش بسیار مهمی را در معرفی طب مدرن غربی به جامعة در حال گذار که تحت نفوذ مؤلفه غرب دوران تغییر پارادیمی طبّ خود را طی می کرد اعمال نمود.

انگلیسی ها در بوشهر چهار نوع تشکیلات داشتند:

1 – قونسولگری  

2- شعبة ادارة بحریه

3- تلگراف خانه

4- مؤسسات تجاری از قبیل بانک شاهی و نمایندگی کشتی رانی و تجارت خانه ها.

بر اساس اطلاعات محرمانه وزارت داخله « بنادر جنوب ومضافات » اعضاء پزشکی ژنرال قونسولگری به قرار زیر بود:

« یک طبیب جراح نظامی با درجة یاوری – یک طبیب امراض داخلی بدون درجة نظامی که در فوق عرض شد – یک نفر دواساز ایرانی – سه نفر زخم بند ایرانی و سه نفر فراش، سقا و جارو بکش و چون در بوشهر طبیب محله دیپلمه وجود ندارد و طبیب های صحیحه مملکتی هم جوان و کم تجربه هستند و از طرفی هم امراض بومی خیلی متنوع و فراوان و خطرناک است لهذا قسمتی از مرضای محلی هم ضرورتاً از اطبای ژنرال قونسولگری استفاده می کنند » (97).

افزون بر شرکت های انگلیسی، فرانسویان، هندیان، یهودیان هند، تجار سوئیسی، یونانی، ترک، ارمنی، آلمانی و روسی نیز در ایران در دورة قاجار فعالیت تجاری داشتند و غالباً شعبات تجارتخانه های آنان در بندر بوشهر دایر بود (97). از این رو به نظر می رسد که به تعداد پزشکان مذکور می بایست اطباء این مؤسسات و نمایندگی ها را نیز در شمال خلیج فارس افزود. بعنوان مثال می توان به گزارش وادالا « نایب کنسول  سابق فرانسه در بوشهر» اشاره کرد که از وجود یک هیئت پزشکی که مدت زیادی در بوشهر بوده و کسانی چون بوسی یر، کوم بی یر و مازون که پزشکان ارتش فرانسه بودند و هر کدام در این بندر اقامت داشتند، یاد می کند (98