تاریخ پزشکی خلیج فارس

 

هخامنشیان

 

چنین بود که با فروپاشی عیلام و دست یابی هخامنشیان به خلیج فارس، پارسیان با دریایی روبرو شدند که تاکنون نمادی از آن در باورهای دینی ایشان وجود نداشت. بنابراین، آنها در برابر عظمت دریا سر تعظیم فرود آورند و برای ستایش آن همانگونه که آناهیتا ( خدای آب)را از ساکنان بین النهرین جسته بودند،  « اآ » یا « اآنس» را نیز در این پویش دینی، از اسطوره های کهن بین النهرین بر می گزینند و این سمبل در کنار ایزدهای دیگر، زینت بخش کاخ کوروش در پاسارگاد می شود (25). این رب النوع، پیش از بابلی ها، مورد پرستش اقوام دیگر هم بوده است. در زمان قدیم، علاوه بر اینکه در هر شهری رب النوع مخصوص وجود داشت، سه رب النوع بودند که از سایر خدایان برتر و مورد احترام بیشتر بودند. یکی «آنو» خدای آسمان، دومی « اآ» خدای دریا و آب و سومی «بل» خدای زمین. راجع به داستان «اآ» برسوس، کاهن بابلی که چند سال پس از مرگ اسکندر داستان های قدیمی را جمع آوری کرده، می نویسد:

« مردمان بابل در قدیم الایام از تمدن بی بهره بوده اند، مخلوف عجیبی که نصف بدنش انسان و نصف دیگرش ماهی بوده، به نام « اآنس» از دریا بیرون آمد و نوشتن خط و آداب زندگی و زراعت و علوم را به مردم بابل آموخت. این آفریده عجیب « رب النوع زندگانی» شب ها در آب به سر می برد و روزها در خشکی، و نوشته اند که او و اخلاقش 691300 سال مردم را ارشاد کردند و بعد از آن طوفان بزرگ آن سلسله را از بین برد.»

در لوحه سنگی حمورابی، « اآ» رهبری پزشکان را نیز عهده دار بود، و دو خدای دیگر « نینورتا» و زنش « گولا» در این کار نظارت می کرده اند (26). در کاخ پذیرایی پاسارگاد، در درگاه شرقی کاخ، نقش کنده کاری شده ای از « اآ»وجود دارد. تنه و سر و پای این رب النوع، همانند انساان بوده ولی یک شکل ماهی از سر تا پای او کشیده شده است و مظهر دیگری که سم و پایش مانند گاو است، در پشت سر او نقش شده است. این نقش با این طرح منحصر بفرد در هیچکدام از آثار دوران هخامنشی دیده نشده است و در نوع خود در خور کمال اهمیت می باشد ولی متأسفانه بخش های زیرین این کنده کاری بر جای مانده است و مابقی آن شکسته است. وجود این نقش در کاخ پذیرایی کورش در پاسارگاد دو حقیقت را بر ما آشکار می سازد که در گسترة تاریخ پزشکی خلیج فارس اهمیت خود را نشان می دهد. نخست آنکه همانگونه که نگارنده در مقاله ای مبسوط اشاره کرده است، وجود « اآ» نشانگر آشنایی ایرانیان با دریا و دریا نوردی در همان هنگامة اول شکل گیری سلسلة هخامنشیان در زمان کورش است (25).

از این رو « اآ» بعنوان رب النوع دریا وآب درکنار مظهر دیگری که سم و پایش مانند گاو است و نمایندة اقتصاد وکشاورزی هخامنشیان است قرار می گیرد و همچنین از آنجا که «اآ» رهبری پزشکان را بعهده داشته است و در آثار برجای مانده از بین النهرین، کاهنان در کنار «اآ» به درمان بیماران می پرداخته اند، می توان پی برد که هخامنشیان  در اوایل تشکیل امپراطوری خود تحت نفوذ گسترة پزشکی بین النهرین و بابل بوده اند. از این رو با نگریستن در یادمان های بر جای مانده در کاخ پذیرایی پاسارگاد ما می توانیم به سیمای دریانوردی هخامنشیان در خلیج فارس و نفوذ عقاید مذهبی بابلی در هالة سحر و جادو و طبابت در دوران هخامنشیان پی ببریم؛ و اگر چنین باشد پس می بایست یادمان های دریانوردی هخامنشیان فراتر از گفتمان های حفر کانال سوئز، جنگ های سالامین دریایی داریوش، سیاست های ملیتاریستی و جنگ های سالامین و ترموپیل و ناوگان بزرگ خشایار شاه بوده باشد. به زبانی دیگر می بایست یادمان های تمدنی هخامنشی نیز در کرانة شمالی خلیج فارس وجود داشته باشند.

در حقیقت کشف اتفاقی کاخ چرخاب برازجان در استان بوشهر که هنگام پیاده کردن طرح آب رسانی سازمان منطقة فارس روی داد، بر این نظریه مهر صحت گذاشت. این کاخ تالار ستون داری شامل 12 ستون در دو ردیف 6 تایی است که از دو نوع سنگ سفید و سیاهرنگ  ترکیب شده اند. اندازه پایه سفید مرمر پاسارگاد 88 سانتیمتر و برازجان 85 سانتیمتر و ارتفاع پایه مرمر در پاسارگاد 23 سانتیمتر و در برازجان 25 سانتیمتر را نشان می دهد و به این ترتیب، پایه ستون های برازجان خوش فرم تر و به مراتب زیباتر از پایه ستون های پاسارگاد تهیه و نصب گردیده اند (27). آثار هخامنشی منطقة چرخاب برازجان در کرانة شمالی خلیج فارس که توسط دکتر علی اکبر سرفراز حفاری شده اند را باید از بهترین و از زنده ترین آثار معماری هخامنشی دانست.